Β. Η επέμβαση του Σωκράτη.
(Ιούνιος 2010)
Όπως γνωρίζουμε, ο Σωκράτης δεν ήταν σοφιστής, δεν τους έμοιαζε. Εντούτοις, είχαν κάτι το κοινό μεταξύ τους: το αντικείμενο της φιλοσοφίας τους είναι ο άνθρωπος, σε αντίθεση με τους Ίωνες φιλοσόφους της φύσης και τους άλλους κοσμολόγους. Πολλοί πιστεύουν πως, αν δεν υπήρχαν οι σοφιστές, ο Σωκράτης θα έμενε ένας κοινός και παραμελημένος τύπος και γρήγορα η λήθη θα τον σκέπαζε. Ένας τέτοιος άνθρωπος, όμως, ήταν ό,τι έπρεπε για να στρέψει την προσοχή των Αθηναίων προς τους σοφιστές, που είχαν καταχτήσει την αθηναϊκή κοινωνία.
Ο Σωκράτης ήταν ο άνθρωπος, που περισσότερο από κάθε άλλον της εποχής του, ήξερε πώς να γίνει το ζωντανό παράδειγμα της ίδιας του της φιλοσοφίας. Ήταν ο πρώτος φιλόσοφος που τόνιζε την ανάγκη της ενάρετης ζωής. Δεν αρκούν μόνο απλές προτροπές για την ηθική συμπεριφορά. Εύκολο είναι στον καθένα να μιλά γι’ αυτές, όχι όμως στο φιλόσοφο, που επέβαλε στον εαυτό του και εν συνεχεία δίδαξε και στους άλλους την αυτογνωσία, δηλ. το δελφικό Γνώθι σαυτόν (γνώρισε τον εαυτό σου). Η ανθρώπινη συμπεριφορά περιλαμβάνει μια νέα αρχή, που σημαίνει ότι η αρετή πηγάζει από τη γνώση του εαυτού μας και ότι η ηθική είναι η πιο μεγάλη αξία του κόσμου. Όσο πιο καλά γνωρίζει κανείς τον εαυτό του τόσο πιο ηθικός γίνεται.
Διέκρινε στους σοφιστές τους επαγγελματίες σοφούς, που αμφίβολο ήταν αν, χωρίς αμοιβή, συνέχιζαν τη διδασκαλία τους. Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο δίδασκαν τους νέους ήταν επιβλαβής. Οι σοφιστείες σκοπό είχαν να δώσουν στη χειρότερη υπόθεση την καλλίτερη εμφάνιση, και στο τέλος καμιά ηθική ικανοποίηση δεν προέκυπτε, παρά σύγχυση. Ύστερα το άλλο, που δίδασκαν, ότι ακριβής αλήθεια δεν υπάρχει, παρά χωριστή για τον καθένα, κι αυτή όμως πιθανή, είναι μια θεωρία που δεν οδηγεί πουθενά. Η αλήθεια κατακομματιάζεται σε μικρά κομμάτια, που το καθένα επισκιάζει το άλλο και έτσι επέρχεται πλήρης συσκότιση. Κι εκείνος που σπουδάζει να βρει ένα βέβαιο κανόνα συμπεριφοράς, φεύγει συγχισμένος και απογοητευμένος. Οι σοφιστές χωρίς άλλο δεν θα διέπρατταν αυτό το λάθος, αν δεν έδιναν υπερβολική σημασία σ’ αυτό που ξεχώριζε τους ανθρώπους, πράγμα που το πρόλαβε ο Σωκράτης.
Την κρίσιμη αυτή ακριβώς στιγμή ο Σωκράτης αποφάσισε να αποκαλύψει τη σημασία του γνωμικού, που ήταν γραμμένο στο μαντείο των Δελφών: Γνώρισε τον εαυτό σου. Έτσι άρχισε να σπουδάζει γενικά την ανθρώπινη φύση. Αυτό προτίμησε κι ούτε θέλησε να ασχοληθεί με τη Φύση και το Σύμπαν. Σκεπτόταν: η προσπάθειά μας για να αποκαλύψουμε τα μυστικά του Σύμπαντος, την καταγωγή και τον προορισμό του, απαιτεί αναμφίβολα αιώνες υπομονετικών ερευνών. Ίσως αυτά τα μυστικά να μην αποκαλυφθούν ποτέ σ’ ένα ον, που διαθέτει τόσο περιορισμένες ικανότητες, όπως ο άνθρωπος. Θα ήταν ματαιοπονία να κυνηγούμε μια χίμαιρα, προτιμότερο θα ήταν, να διαθέταμε τις ικανότητές μας στη σπουδή και τη γνώση του εαυτού μας. Για να το επιτύχουμε αυτό δεν έχουμε ανάγκη από περίπλοκα εργαλεία, το πνεύμα μας θα μας οδηγήσει στο να διαλογισθούμε τη συμπεριφορά μας. Πρέπει να εξετάσουμε την εσωτερική διαφωνία ανάμεσα σ’ αυτό που είναι και σ’ αυτό που έπρεπε να είναι, και σ’ αυτό που γίνεται και σ’ εκείνο που θά ’πρεπε να γίνεται.
ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ
==========================================
Α. Η Προσωκρατική Φιλοσοφία
(Συνέχεια από το προηγούμενο - βλέπε κάτω)
Η λέξη σοφιστής τίποτε το διαφορετικό από τη λέξη «σοφός» δε σήμαινε. Κρίνοντας πως η ρητορική ήταν αγαθό για την πολιτεία, ενδιαφέρονταν να την κάνουν κτήμα πολλών. Δεν την περιόριζαν σ’ ένα κύκλο εκλεκτών, γιατί ο σοφιστής όφειλε να ζει ως δημοκρατικός ανάμεσα σε δημοκρατικούς, να εμφανίζεται στον κόσμο και να δείχνει με το παράδειγμά του πώς γίνεται κανείς προσωπικότητα. Είναι κομπασμός αυτό, όμως οι σοφιστές δεν έπαυαν να αυτοεπαινούνται και να καταντούν στην αυτοδιαφήμιση σε βάρος συναδέλφων τους, με σκοπό να συγκεντρώσουν πολλούς μαθητές, στους οποίους να πουλήσουν σοφία. Έτσι η επιστήμη γίνεται υπόθεση της αγοράς και της δημοσιότητας.
Αναμφισβήτητα οι σοφιστές ωφέλησαν στη φιλοσοφία, γιατί άνοιξαν νέους δρόμους και νέα προβλήματα και ανάγκασαν το πνεύμα να προχωρήσει. Θέμα τώρα της φιλοσοφίας είναι όχι η φύση, αλλά ο άνθρωπος και οι σχέσεις ανθρώπου προς άνθρωπο, τι είναι δίκαιο και τι άδικο. Εμφανίσθηκε όμως και το εξής ζήτημα: σύμφωνα με το καταστατικό της Αθηναϊκής Πολιτείας, δικαίωμα και υποχρέωση του κάθε πολίτη ήταν να εκφέρει τη δική του, προσωπική κρίση. Η τέτοια όμως κρίση είναι ατομική, υποκειμενική, όχι όμοια με την κρίση του συνανθρώπου του. Άλλη του α η κρίση, άλλη του β, άλλη του γ κ.ο.κ. Εδώ φαίνεται καθαρά το εγώ, που οδηγείται από ωφελιμισμό σε κάθε του σκέψη. Κριτής, όμως, των πάντων είναι ο άνθρωπος: «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Για καμιά αλήθεια δεν είμαστε βέβαιοι. Ό,τι κρίνω εγώ ως αληθινό εσύ δεν το κρίνεις. Κι έτσι μ’ αυτό τον τρόπο όλα μπορούν ν’ αποδειχτούν ψεύτικα ή αληθινά, ο ήττων λόγος κρείττων και τ’ ανάπαλιν. Και αυτό όχι μόνο στην Εκκλησία του Δήμου, αλλά και στη φιλοσοφία, τη θρησκεία και τον ηθικό και κοινωνικό βίο του λαού. Χρησιμοποιώντας δε αυτή τη βασανιστική μέθοδο αποδείχνουμε ότι ούτε θρησκεία ούτε ηθική μπορούν να υπάρχουν.
Θρησκεία όμως και ηθική είναι το έδαφος πάνω στο οποίο στηρίζεται η πολιτεία. Αυτό το έδαφος διέσεισαν οι σοφιστές, χωρίς βέβαια να θελήσουν και την ανατροπή της ίδιας της πολιτείας. Αυτοί εφάρμοζαν, διδάσκαλοι τρόπον τινά το επάγγελμα, έναν τρόπο διδασκαλίας και διαπαιδαγώγησης των πολιτών, και δεν εξεδήλωναν ενέργειες ανατρεπτικές, ούτε και επιθυμίες. Όμως, ασυνείδητα, η δράση τους εγκυμονούσε μεγάλους κινδύνους για την κρατική υπόσταση της πατρίδας, που αντελήφθηκε ο διορατικός νους του Σωκράτη. Ακριβώς στην κρίσιμη αυτή κατάσταση χρειάζονταν δυναμικές προσωπικότητες που θα μπορούσαν να κυβερνήσουν το κλυδωνιζόμενο σκάφος της πολιτείας.
Το σύστημα όμως και η διδασκαλία των σοφιστών παρεξηγήθηκαν και, όταν παρήκμασε η Δημοκρατία και εκφυλίστηκε, οι θιασώτες του συντηρητισμού την αιτία την απέδωσαν σ’ αυτούς, τους σοφιστές. Βέβαια για την εποχή εκείνη ήταν τολμηρή πολύ η εμφάνισή τους, αλλά σε ίση μοίρα δεν πρέπει να θέσουμε όλους. Άλλωστε, σοφιστές σαν τον Πρωταγόρα, το Γοργία, τον Πρόδικο κ.ά. κάθε άλλο παρά σοφιστές πρέπει να θεωρούνται. Η έννοια βρίσκεται στη μέση. Δεν είναι δίκαιο να παραγνωρισθεί και να περιφρονηθεί το έργο των σοφιστών, που διέδωσαν όλες τις γνώσεις τους για την προγενέστερη φιλοσοφία και δίδαξαν, ακόμη και καταπιάστηκαν με όλες εν γένει τις επιστήμες: Αστρονομία, Ιατρική κ.ά. Την εποχή αυτή διαδίδονται και βρίσκουν απήχηση τα Ορφικά Μυστήρια, με την εμφάνιση ξένων θεών, που θα τα πολεμήσει η φιλοσοφία, δηλ. οι σοφιστές, για να διατηρήσουν έτσι ελεύθερο το πνεύμα. Ο Ορφισμός είναι ένα συνονθύλευμα από αγνές λατρευτικές και τελετουργικές εκδηλώσεις και άγνωστες ως τότε δοξασίες, που πάει να γίνει η δεσπόζουσα λατρεία των πολιτών. Φταίει κυρίως ο λαός που, από την αμάθεια και την άγνοιά του παρασύρεται. Και το Κράτος, δηλ. η Πολιτεία, επηρεάστηκε, όπως και ο λαός της. Οι σοφιστές διέσεισαν τα θεμέλια πάνω στα οποία στηριζόταν η Πολιτεία, αλλά δεν κατάφεραν να την ανατρέψουν. Αν ζούσε ο Περικλής, η κατάσταση αυτή δε θα δημιουργούνταν. Γιατί ποτέ ο διορατικός αυτός πολιτικός δε θ’ άφηνε να περιπλακεί ο κόσμος σε κατάσταση αβεβαιότητας. Θα φρόντιζε να εφαρμόσει τη δικαιοσύνη και θα έπαιρνε υπό την αιγίδα του την οργάνωση και τη λειτουργία της παιδείας.
ΠΡΟΓΟΥΜΕΝΟ
Ένας άλλος φιλόσοφος που άσκησε σημαντική επίδραση στο Σωκράτη, όσο και στον Πλάτωνα, είναι ο Πυθαγόρας ο Σάμιος του 6ου αιώνα π.Χ. Από τη σχολή του βγήκαν πολλοί φιλόσοφοι, που επιδόθηκαν σε πολλές θεωρήσεις: στα μαθηματικά, τη μουσική, την ιατρική και τη θρησκεία. Σχολές του υπήρχαν στον Κρότωνα, τον Τάραντα και αργότερα στην Αθήνα και τη Θήβα. Οι Πυθαγόρειοι ρίχνουν όλο το βάρος στα μαθηματικά, με τα οποία προσπαθούν να βρουν το κλειδί της φύσης της πραγματικότητας. Ενδιαφέρονται για τους τύπους της τάξης ή της μορφής, που διαπίστωσαν μέσα στη φύση. Ο αριθμός γι’ αυτούς έχει μυστικιστική σημασία. Με αυτόν εκφράζονται οι επιστήμες της Γεωμετρίας, της Αστρονομίας και της Μουσικής, γιατί βάση τους είναι η αρμονία, η αναλογία, ο ρυθμός.
Άλλοι πάλι φιλόσοφοι έδωσαν στην ελληνική σκέψη μιαν υλιστική τροπή. Τέτοιος είναι ο Δημόκριτος από τα Άβδηρα της Θράκης, που ίδρυσε τη σχολή των Ατομικών. Έγραψε πολλά ο Δημόκριτος, όμως τίποτα δε σώθηκε. Μερικές ιδέες του βρίσκουμε στο ποίημα De Rerum Natura του Ρωμαίου μαθητή του Λουκρήτιου. Ο Δημόκριτος έλεγε ότι η ύλη, όπως και το πνεύμα αποτελούνται από άτομα, στοιχεία που διαφέρουν στη μορφή, αλλά που η φύση τους είναι ακατάλυτη. Ακόμα και οι θεοί είναι πλασμένοι από ατομικά μόρια. Την αθανασία τους την οφείλουν μόνο και μόνο σε ανώτερες συνθέσεις, που είναι πιο διαρκείς από τις συνθέσεις των θνητών ανθρώπων. Όμως και οι Θεοί μια μέρα θα δοκιμάσουν την παρουσία του θανάτου. Μόνο το άτομο μένει αθάνατο. Αποσπάται από κάποιες συνθέσεις, αλλά μετέχει σε άλλες. (Σήμερα η θεωρία αυτή του Δημόκριτου αναιρέθηκε: διάσπαση του ατόμου – πυρηνική φυσική).
Οι φιλόσοφοι εκείνοι ασχολήθηκαν με προβλήματα που αφορούν τη γνώση του ανθρώπου για τη φύση, για τον έξω του εαυτού του κόσμο, προβλήματα δηλ. κοσμολογικά. Από κάθε άποψη ο εξωτερικός κόσμος εξετάζεται και ο νους του ανθρώπου μένει ικανοποιημένος για λίγο με τη θεωρία του Δημόκριτου. Ο νους, όμως, του ανθρώπου είναι ανήσυχος και δεν παύει να επεκτείνει τις αναζητήσεις του. Από τη μια περιοχή έρευνας περνά στην άλλη. Ο άνθρωπος, αφού ικανοποιηθεί από τη μελέτη της Φύσης, θα στρέψει την σκέψη του στον ίδιο τον εαυτό του. Ίσως μέσα στον εαυτό του είναι κλεισμένος και κρυμμένος ο γίγαντας που γνωρίζει όλα τα μυστικά κι όλες τις τέχνες και μπορεί να τον περάσει στο χώρο του μυστηρίου.
Φανερώνεται απ’ εδώ και πέρα ένα άλλο πεδίο δράσης, που στο κέντρο του στέκεται ο ίδιος ο άνθρωπος. Για τον άνθρωπο αρχίζει έρευνα ο ίδιος ο άνθρωπος και για τον προσδιορισμό των σχέσεών του με τους άλλους ανθρώπους. Από τη φύση του εξωτερικού περιβάλλοντος περνά ο άνθρωπος στη φύση του εαυτού του και στην κοινωνία. Η στροφή αυτή των ενδιαφερόντων του υπαγορεύεται από τις συνθήκες της εποχής του. Το κράτος των Αθηνών αντιμετωπίζει ζωτικές ανάγκες, οι οποίες απαιτούν από τον άνθρωπο να ενδιαφερθεί για τα ηθικά και κοινωνικά προβλήματα. Το πολίτευμα της Δημοκρατίας θέλει τον πολίτη προσωπικότητα με μεγάλη ισχύ, που μ’ αυτή μόνο θα μπορέσει να επιβληθεί στην Εκκλησία του Δήμου και στο δημόσιο βίο, γιατί θα παραστεί ανάγκη να πείσει τους πολλούς να πιστέψουν στις δικές της αξίες και σκοπούς. Αυτό όμως γίνεται κατορθωτό κυρίως με τη δύναμη και την τέχνη του λόγου, πράγμα που προϋποθέτει βαθιά και ευρεία παιδεία. Γι’ αυτό το λόγο έγινε ο Περικλής κύριος του Αθηναϊκού Κράτους, γιατί είχε μεγάλη φιλοσοφική και αισθητική μόρφωση και ήταν δεινός ρήτορας και πολιτικός. Ο ίδιος πρόσφερε προστασία και ηθική υποστήριξη στους καλλιτέχνες και τους φιλοσόφους. Η ελευθερία που παρείχε το πολίτευμα, όχι μόνο στους πολίτες, αλλά και στους ξένους, επέτρεπε σ’ αυτούς, αφήνοντας ανοιχτές τις πόρτες της πολιτείας, να έρθουν και να μείνουν στην Αθήνα. Ασφαλώς κι ο πλούτος που συγκέντρωσαν οι Αθηναίοι στα χέρια τους, κι ο στολισμός της πόλης τους, δε θα συντέλεσαν λιγότερο στην εισροή των ξένων. Πολλοί απ’ αυτούς ήταν σοφοί φημισμένοι, στους οποίους έτρεχαν οι πλούσιοι νέοι της Αθήνας, και πληρώνοντάς τους αδρά αγόραζαν τη σοφία και τη μάθηση για το κάθε ζήτημα, αρχίζοντας από τα σπιτικά και τελειώνοντας στα διοικητικά του κράτους. Γι’ αυτό αισθάνονταν την ανάγκη να αναπτύξουν την επιδεξιότητα στο λέγειν. Αυτό όμως προϋπέθετε ανώτερη μόρφωση, γνώση της γραμματικής, της ποιητικής, της φιλοσοφίας, της γλωσσολογίας, της ρητορικής και προπαντός αυτής. Αυτή, όπως και η φιλοσοφία, προπαρασκεύαζε το ρήτορα και τον έκανε χρήσιμο όργανο στην υπηρεσία της πολιτείας. Οι σοφοί αυτοί που δίδασκαν τις τέχνες αυτές ήταν οι περιβόητοι Σοφιστές.
------------------------------------------------------------------
ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ
Πολλά πράγματα δε γνωρίζουμε για τους φιλοσόφους που έζησαν πριν από το Σωκράτη. Ξέρουμε, όμως, αρκετά για να σχηματίσουμε μιαν ιδέα γι’ αυτά που ζητούσαν να ανακαλύψουν. Το ενδιαφέρον τους συγκεντρωνόταν σε ορισμένα θέματα, που συχνά τους παραπλανούσαν, ενώ μερικές απόψεις της πραγματικότητας τους άφηναν αδιάφορους. Πιο πολύ απ’ όλα τους κέντριζε η επιθυμία να ανακαλύψουν τα συστατικά στοιχεία της ύλης, τα μυστικά της ζωής. Ασχολήθηκαν με τα φαινόμενα της φύσης και την ύλη και είναι τρόπον τινά οι πρώτοι θεωρητικοί της φυσικοχημείας.
Πρόδρομος στη μελέτη των φυσικών επιστημών θεωρείται ο Θαλής ο Μιλήσιος, που έζησε τον 6ο αιώνα π.Χ.. Την ποικιλία του κόσμου την θεωρεί προερχόμενη από μια και μόνη αρχή, από ένα θεμελιακό στοιχείο, ένα συστατικό που βρίσκεται μέσα σ’ όλα τα πράγματα, και αυτό είναι το νερό, ή η ρευστή κατάσταση. Το νερό περιβάλλει τη γη, και φαίνεται ότι η Γη επιπλέει πάνω σ’ ένα απέραντο ωκεανό, από τον οποίο τροφοδοτείται.
Ο μαθητής του Θαλή Αναξίμανδρος υποστήριζε ότι το γενεσιουργό στοιχείο δεν είναι το νερό, αλλά το άπειρο, το οποίο βαθμιαία κομματιάζεται και γεννά το καθετί. Ενώ ο Αναξιμένης, τροποποι-ώντας τη θεωρία του Αναξίμανδρου, θεωρούσε τον αέρα ως πρωταρχικό στοιχείο των πραγμάτων.
Η εξήγηση αυτού του είδους φαίνεται απλοϊκή. Συγκεκριμένη εξήγηση και βέβαιη κανείς δε μπορεί να δώσει για την προέλευση του κόσμου. Κατοπινοί φιλόσοφοι, όπως ο Ξενοφάνης, ο Παρμενίδης, ο Ζήνων, ο Γοργίας κ. ά. διαφορετικά θα θέσουν το κοσμογονικό ζήτημα. Γι’ αυτούς ο κόσμος δεν είναι στατικός, αλλά βρίσκεται σε διαρκή κίνηση και εξέλιξη. Ούτε μεταβολή των πραγμάτων υπάρχει, ούτε γέννηση και φθορά. Ό,τι υπάρχει στο σύμπαν, υπάρχει, είναι αιώνιο, άπειρο, χωρίς τέλος.
Κατά τον Παρμενίδη, οι μεταβολές που βλέπουμε στη φύση και σ’ όλο το σύμπαν, δεν είναι γεγονός, αλλά αυταπάτη. Αυτό που υπάρχει δεν μπορεί ποτέ να πάψει να υπάρχει, ούτε να γίνει διαφορετικό. Γιατί αν συμβαίνει μεταβολή, αυτή πρέπει να παράγεται σε σχέση με αυτό που υπήρχε, ή να προέρχεται από το Μηδέν. Αν αυτό που υπάρχει άλλαζε σε σχέση με τον εαυτό του, η αλλαγή δεν μπορεί να είναι θεμελιώδης. Επίσης είναι άτοπο ότι προέρχεται από το Μηδέν. Άρα αυτό που υπήρχε, υπάρχει, είναι αιώνιο, άπειρο και ακίνητο.
Ο Ζήνων, συμμεριζόμενος τις θεωρίες του Παρμενίδη, εικονογράφησε τη θεωρία με το εξής παράδειγμα Ένα βέλος διασχίζει ένα διάστημα. Το βέλος θα φτάσει στο στόχο του περνώντας μέσα από μιά άπειρη σειρά διαδοχικών σημείων. Τα σημεία αυτά τα καταλαμβάνει το βέλος το ένα μετά το άλλο. Αλλά σε καθένα από αυτά τα σημεία της διαδρομής του το βέλος σταματά. Επομένως η κίνηση του βέλους υπάρχει μόνο μέσα στη φαντασία μας, και η ίδια δεν έχει καμιά πραγματική υπόσταση.
Ο Γοργίας διατυπώνει τον εξής σοφισμό: Το να βεβαιώνουμε ότι το ον, η ύπαρξη δηλαδή, είναι ταυτόχρονα άπειρο και αιώνιο, είναι
καλό. Αυτό, όμως, που είναι ταυτόχρονα άπειρο και αιώνιο δεν μπορεί να εντοπιστεί, γιατί διαφορετικά μέσα στο διάστημα θα εύρισκε περιορισμό, ενώ μέσα στο χρόνο έχει πρόσκαιρο χαρακτήρα. Eπομένως, ύπαρξη, ον αιώνιο και άπειρο, δεν υπάρχει. Ύπαρξη και ανυπαρξία είναι το ίδιο πράγμα.
Εδώ, όμως έχουμε ένα συλλογισμό που ανατρέπεται αφ’ εαυτού του. Στ’ αλήθεια, αυτό που βλέπουμε σα μεταβολή είναι αυταπάτη. Είναι σαν τον Κρόνο που τρώγει τα ίδια τα παιδιά του. Κι όμως, το πνεύμα προοδεύει, η σκέψη προχωρεί.
Τον 5ο αι. π.Χ. εμφανίζεται ο Ηράκλειτος. Αυτός καταπολέμησε τις θεωρίες του Παρμενίδη, του Ζήνωνα και του Γοργία. Η άποψή του ακόμα και σήμερα είναι αισθητή. Σύμφωνα με αυτόν, Ον και Μη Ον είναι το ίδιο πράγμα. Ακινησία δεν υπάρχει. Αυτό που βλέπουμε ως ακίνητο είναι αυταπάτη. Ο Κόσμος είναι μια κατάσταση μεταβολής και μεταμόρφωσης. Αυτό είναι το πιο φανερό χαρακτηριστικό του. Ένα πράγμα που το θεωρούμε ακίνητο και σταθερό είναι αδύνατο να το πιάσουμε και, αν το πιάσουμε, μεταβάλλεται αμέσως μέσα στα χέρια μας. Η πραγματικότητα μοιάζει με ποτάμι, που δεν μπορούμε να το περάσουμε δυο φορές. «Τα πάντα ρει», όλα μεταβάλλονται, έλεγε. Δε μπορούμε να σταματήσουμε αυτή τη ροή παρά μόνο μέσα στη σκέψη.
