Α. Η Προσωκρατική Φιλοσοφία
Πολλά πράγματα δε γνωρίζουμε για τους φιλοσόφους που έζησαν πριν από το Σωκράτη. Ξέρουμε, όμως, αρκετά για να σχηματίσουμε μιαν ιδέα γι’ αυτά που ζητούσαν να ανακαλύψουν. Το ενδιαφέρον τους συγκεντρωνόταν σε ορισμένα θέματα, που συχνά τους παραπλανούσαν, ενώ μερικές απόψεις της πραγματικότητας τους άφηναν αδιάφορους. Πιο πολύ απ’ όλα τους κέντριζε η επιθυμία να ανακαλύψουν τα συστατικά στοιχεία της ύλης, τα μυστικά της ζωής. Ασχολήθηκαν με τα φαινόμενα της φύσης και την ύλη και είναι τρόπον τινά οι πρώτοι θεωρητικοί της φυσικοχημείας.
Πρόδρομος στη μελέτη των φυσικών επιστημών θεωρείται ο Θαλής ο Μιλήσιος, που έζησε τον 6ο αιώνα π.Χ.. Την ποικιλία του κόσμου την θεωρεί προερχόμενη από μια και μόνη αρχή, από ένα θεμελιακό στοιχείο, ένα συστατικό που βρίσκεται μέσα σ’ όλα τα πράγματα, και αυτό είναι το νερό, ή η ρευστή κατάσταση. Το νερό περιβάλλει τη γη, και φαίνεται ότι η Γη επιπλέει πάνω σ’ ένα απέραντο ωκεανό, από τον οποίο τροφοδοτείται.
Ο μαθητής του Θαλή Αναξίμανδρος υποστήριζε ότι το γενεσιουργό στοιχείο δεν είναι το νερό, αλλά το άπειρο, το οποίο βαθμιαία κομματιάζεται και γεννά το καθετί. Ενώ ο Αναξιμένης, τροποποι-ώντας τη θεωρία του Αναξίμανδρου, θεωρούσε τον αέρα ως πρωταρχικό στοιχείο των πραγμάτων.
Η εξήγηση αυτού του είδους φαίνεται απλοϊκή. Συγκεκριμένη εξήγηση και βέβαιη κανείς δε μπορεί να δώσει για την προέλευση του κόσμου. Κατοπινοί φιλόσοφοι, όπως ο Ξενοφάνης, ο Παρμενίδης, ο Ζήνων, ο Γοργίας κ. ά. διαφορετικά θα θέσουν το κοσμογονικό ζήτημα. Γι’ αυτούς ο κόσμος δεν είναι στατικός, αλλά βρίσκεται σε διαρκή κίνηση και εξέλιξη. Ούτε μεταβολή των πραγμάτων υπάρχει, ούτε γέννηση και φθορά. Ό,τι υπάρχει στο σύμπαν, υπάρχει, είναι αιώνιο, άπειρο, χωρίς τέλος.
Κατά τον Παρμενίδη, οι μεταβολές που βλέπουμε στη φύση και σ’ όλο το σύμπαν, δεν είναι γεγονός, αλλά αυταπάτη. Αυτό που υπάρχει δεν μπορεί ποτέ να πάψει να υπάρχει, ούτε να γίνει διαφορετικό. Γιατί αν συμβαίνει μεταβολή, αυτή πρέπει να παράγεται σε σχέση με αυτό που υπήρχε, ή να προέρχεται από το Μηδέν. Αν αυτό που υπάρχει άλλαζε σε σχέση με τον εαυτό του, η αλλαγή δεν μπορεί να είναι θεμελιώδης. Επίσης είναι άτοπο ότι προέρχεται από το Μηδέν. Άρα αυτό που υπήρχε, υπάρχει, είναι αιώνιο, άπειρο και ακίνητο.
Ο Ζήνων, συμμεριζόμενος τις θεωρίες του Παρμενίδη, εικονογράφησε τη θεωρία με το εξής παράδειγμα Ένα βέλος διασχίζει ένα διάστημα. Το βέλος θα φτάσει στο στόχο του περνώντας μέσα από μιά άπειρη σειρά διαδοχικών σημείων. Τα σημεία αυτά τα καταλαμβάνει το βέλος το ένα μετά το άλλο. Αλλά σε καθένα από αυτά τα σημεία της διαδρομής του το βέλος σταματά. Επομένως η κίνηση του βέλους υπάρχει μόνο μέσα στη φαντασία μας, και η ίδια δεν έχει καμιά πραγματική υπόσταση.
Ο Γοργίας διατυπώνει τον εξής σοφισμό: Το να βεβαιώνουμε ότι το ον, η ύπαρξη δηλαδή, είναι ταυτόχρονα άπειρο και αιώνιο, είναι
καλό. Αυτό, όμως, που είναι ταυτόχρονα άπειρο και αιώνιο δεν μπορεί να εντοπιστεί, γιατί διαφορετικά μέσα στο διάστημα θα εύρισκε περιορισμό, ενώ μέσα στο χρόνο έχει πρόσκαιρο χαρακτήρα. Eπομένως, ύπαρξη, ον αιώνιο και άπειρο, δεν υπάρχει. Ύπαρξη και ανυπαρξία είναι το ίδιο πράγμα.
Εδώ, όμως έχουμε ένα συλλογισμό που ανατρέπεται αφ’ εαυτού του. Στ’ αλήθεια, αυτό που βλέπουμε σα μεταβολή είναι αυταπάτη. Είναι σαν τον Κρόνο που τρώγει τα ίδια τα παιδιά του. Κι όμως, το πνεύμα προοδεύει, η σκέψη προχωρεί.
Τον 5ο αι. π.Χ. εμφανίζεται ο Ηράκλειτος. Αυτός καταπολέμησε τις θεωρίες του Παρμενίδη, του Ζήνωνα και του Γοργία. Η άποψή του ακόμα και σήμερα είναι αισθητή. Σύμφωνα με αυτόν, Ον και Μη Ον είναι το ίδιο πράγμα. Ακινησία δεν υπάρχει. Αυτό που βλέπουμε ως ακίνητο είναι αυταπάτη. Ο Κόσμος είναι μια κατάσταση μεταβολής και μεταμόρφωσης. Αυτό είναι το πιο φανερό χαρακτηριστικό του. Ένα πράγμα που το θεωρούμε ακίνητο και σταθερό είναι αδύνατο να το πιάσουμε και, αν το πιάσουμε, μεταβάλλεται αμέσως μέσα στα χέρια μας. Η πραγματικότητα μοιάζει με ποτάμι, που δεν μπορούμε να το περάσουμε δυο φορές. «Τα πάντα ρει», όλα μεταβάλλονται, έλεγε. Δε μπορούμε να σταματήσουμε αυτή τη ροή παρά μόνο μέσα στη σκέψη.
